Yıl sonunda yıl değerlendirmesi yapmak istemiyorum; alınabilirim
zira. O nedenle şanlı Türkçemizden devam edelim.
1. Mahsur; kuşatılmış, sarılmış, çevrilmiş
demektir. Mahsur kalmak da; kuşatılmak, sarılmak, çevrilmek ve bir
yerden çıkamamak anlamına gelir. Mahzur ise sakınca, engel demektir. “Bir
mahzuru var mı?”, “Bir mahzuru yoksa” kullanımı buraya girer. Mahzurlu
da, sakıncalı demektir.
Bunun yanında, maruz ve mazuru anlatalım. Mazur, mazereti
olandır, mazeretlidir; “mzr” kökünden anlayabiliriz. Maruz ise bir
olayın, bir durumun etkisinde veya bir olay veya durumla karşı karşıya bulunan
demektir; ayrıca arz edilen, sunulan, verilen anlamı taşır. Maruz bırakmak buradaki
kullanıma uyar ve bir olayın veya bir olayın etkisinde bırakmak anlamına gelir.
Çok “m”, “r”, “s”, “z” kullanılan kısım oldu, geçiyorum.
2. Son dönemde rastladığım ve benim de esasında yeni
öğrendiğim bir yanlış kullanım: “yakinen”. Genellikle “yakından” olarak kullanılan
bu kelimemiz, “kesin olarak” anlamına geliyor. “Kendisini yakinen tanırım.” derken,
“Kesin olarak tanırım, bu konuda tartışma yok.” denilecekse kabulümüzdür; “yakından”
anlamında ise yanlış kullanım oluyor.
Türk Dil Kurumu; Refik Halat Karay’ın şu cümlesini örnek
vermiş: “Hatta yakinen biliyorlardı ki öyle ufaktan bir aileye mensup
değildi”.
3. Ukde ve uhde de karıştırılır, malumunuz.
Ukde, içe dert olan şey ve çözülmesi zor sorun anlamına gelirken; uhde,
birinin yapmakla yükümlü olduğu iş, görev olarak, ayrıca sorumluluk olarak
tanımlanmıştır. “İçimde ukde kaldı” birinci kullanıma; “uhdesinde bırakmak”
ikinci kullanıma örnektir.
4. Son olarak (ve yılın sonuna yakışan bir kapanış
olarak) Nâzım Hikmet’in; (ilk kez şapkalı kullanmış olabilirim Nâzım’ı, hadi
bakalım) “Onlar ki toprakta karınca, suda balık, havada kuş kadar çokturlar;
korkak, cesur, cahil, hakim ve çocukturlar ve kahreden yaratan ki onlardır,
destanımızda yalnız onların maceraları vardır.” dizelerinde hakim kelimesinin
hâkim şeklinde okunduğuna rastladım ki, o yanlıştır, burada bahsedilen hakim,
dizedeki diğer zıt kelimelerden de (korkak-cesur) anlaşılacağı üzere bilge
anlamındadır (cahil-hakim/bilge) dolayısıyla “a” kısa okunmalıdır. Burada hakim
kelimesinin bilge anlamına geldiği, daha doğrusu öyle bir kelime de olduğu bilinmeyebilir;
olsun öğrenilir. Ben de açıkçası Genco Erkal bu şekilde söylediği için kullanım
ilgimi çekmişti ve kelimeyi öğrenmiştim. Öğrenmenin yaşı yok, yakineni
yeni öğrendiğim gibi. Yakinen’de de bir Finlandiyalı topçu havası var. Neyse…
Herkese alınmadığı 2026 dileriz (DÇLV)…
